درباره ما

بسم الله الرحمن الرحیم

 

پژوهشگاه فقه نظام

27/10/1396

 

الف. مقدمه

مطالعات فقهی و ساختارهای اجتماعی به لحاظ کارکرد و مفهوم از دیرباز موضوع کاوشهای عمیق و گسترده قرار گرفته اند. آثار و نتایج علمی این پژوهشها هم در مطالعات فقهی و هم در مبانی نظری اجتماعی به صورت مجزا وجود داشته اند. فقه، رفتارهای هدفمند انسان را که مرتبط با خواسته های خالق و پروردگار عالم است، سامان می دهد و نظام اجتماعی به روابط انسان ها را در یک جامعه سامان می بخشد. لذا در نظر گرفتن این دو مفهوم به عنوان دو رکن اساسی در کنار هم می تواند مسیر سعادت بشری را هموار سازند.

از دیگر سوی، به طور کلی مطالعات فقهی را به دو حوزه‌ی فقه فردی و فقه نظام می توان تقسیم نمود همانطور که تکلیف شرعی نیز بر دو نوع تکلیف فردی و دیگری تکلیف جمعی تقسیم بندی می شود. به عبارت دیگر برخی تکالیف مربوط به فرد است و برخی تکالیف به رفتار جمعی و مسائل اجتماعی مربوط می شود.

تکالیف جمعی تکالیفی است که به رفتار جمعی تعلق دارد. از جمله این رفتار‌ها تأسیس حکومت است. لذا از آنجایی که تشکیل حکومت یک رفتار جمعی است، وجود حوزه ای تحت عنوان فقه نظام ضروری است.

برای رسیدن به جامعه‌ای واحد وجود یک مرکزیت از اهمیت اساسی برخوردارد است. این مرکزیت، فرماندهی آن جامعه را بر عهده می‌گیرد و جامعه نیز علاوه بر اطاعت او را یاری و نصرت نیز می‌کند. جامعه زمانی واحد می‌شود که یک اراده واحد بر آن حاکم شود. وقتی فرمانروایی واحد در یک جامعه شکل بگیرد مردم آن جامعه نیز از فرمانروا اطاعت می‌کنند و او را یاری می‌نمایند. همانطور که در قرآن کریم نیز در آیاتی به این امر اشاره شده است:

«واذكروا نعمة الله عليكم وميثاقه الذي واثقكم به إذ قلتم سمعنا وأطعنا واتقوا الله إن الله عليم بذات الصدور» (۷ سوریه مائده)

«إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» (۱۱۱سوره توبه)

در این دو آیه به دو میثاق اطاعت و نصرت و یاری اشاره شده است و اگر این دو پیمان در جامعه‌ای شکل بگیرد آن جامعه یک جامعه واحد خواهد شد. حتی در حکومت‌های غیر اسلامی نیز دو ویژگی و پیمان اطاعت و نصرت وجود دارد.

هنگامی که پیمان با فرمانروا بسته شد و یک جامعه واحد شکل گرفت یک شخصیت جمعی به وجود می‌آید. ایجاد حکومت یک رفتار و تکلیف جمعی است و همانطور که ایجاد حکومت یک رفتار جمعی است ایجاد نظام اقتصادی در آن حکومت نیز یک رفتار اجتماعی می‌باشد. یکی از مشکلات حال حاضر جامعه این است که فقه فردی در میان اکثر افراد جامعه جاری و ساری است، اما نظام کلان اجتماعی تحت تأثیر نظام‌های بین‌المللی است. برای نمونه، این نظام‌های بین‌المللی هستند که اراده جمعی ما را در راستای برنامه های اقتصادی هدایت می‌کنند و در نتیجه جامعه به شکل کامل با اقتصاد اسلامی همراه نمی‌شود. به عنوان مثال، تجمیع عقود فردی اسلامی نمی تواند به تنهایی منجر به تشکیل نظام بانکداری اسلامی گردد. بانکداری اسلامی قواعد خاص خود را می طلبد. بانک یک پدیده اجتماعی است و مقوله بانکداری مربوط به نظام اقتصاد اسلامی است و نمی توان آن‌را فقط در اجرای برخی عقود فردی خلاصه کرد. بر همین اساس سایر حوزه های کلان در ساختار اجتماعی نیز نیازمند بهره گیری صد در صدی از تعالیم فقهی هستند. عرصه‌های نو و مورد نیاز علوم انسانی همچون «فقه نظام سیاسی اسلام»، «فقه نظام اقتصادی اسلام»، «فقه نظام فرهنگ» و «فقه نظام عمران شهری» از جمله حوزه هایی هستند که پرداختن به آن برای رسیدن به نظام اجتماعی اسلامی ضروری است. از این رو، پژوهشگاه فقه نظام با بهره‌گیری از روش فقهی و نوآوری‌های علمی و در راستای رسیدن به چارچوبی اساسی برای فقه نظام تاسیس گردیده است و در صدد است در مسیر تأمین نیازهای علمی جامعه اسلامی گام بر‌دارد.

 

ب: آشنایی با پژوهشگاه فقه نظام

پژوهشگاه فقه نظام در سال 1395 توسط حضرت آیت الله اراکی تاسیس شد. اعضای هیئت امنای آن متشکل از حضرات آیات و حجج اسلام اراکی، بوشهری، محمدی عراقی، خسروپناه، حاج ابوالقاسم و گلی شیردار می باشد و ریاست پژوهشگاه نیز بر عهده حجت الاسلام دکتر حاج ابوالقاسم است.

 

برخی ویژگی های منحصر به فرد پژوهشگاه

  1. ایجاد ساز و کاری در جهت تحول در متون سطوح حوزه با رویکرد فقه نظام ساز؛
  2. در اختیار داشتن پژوهشگران تعلیم دیده و متخصص در استنباط و ایجاد درسنامه های تخصصی؛
  3. در اختیار داشتن 4تن از نمایندگان مجلس خبرگان رهبری در هیأت امناء پژوهشگاه؛
  4. داشتن دبیرخانه مرکزی در جهت تعاملات گسترده با دستگاه های علمی و اجرایی؛
  5. راه اندازی سه پژوهشکده و یازده گروه علمی.

 

 

 

 

 

 

 

ساختار پژوهشگاه فقه نظام

پژوهشگاه فقه نظام با توجه به عقبه‌ی علمی نزدیک به 10 سال درس خارج حضرت آیت الله اراکی و دیگر اعضای هیئت امناء را دارد و با توجه به اینکه عقبه‌ی علمی هر پژوهشگاه مهترین رکن آن خواهد بود.

پژوهشگاه فقه نظام از این قاعده مستثنی نیست و با توجه به عقبه‌ی علمی که در اختیار دارد و پژوهشگرانی که در مرکز جامع علوم اسلامی ولی امر (عج) و زیر نظر حضرت آیت الله اراکی آموزش داده شده و پرورش یافته اند در حال آماده سازی فهرست واره و در ادامه درسنامه هایی که با نگرش ایجاد راه مفید و پویا در آموزش و پرورش سطوح عالیه حوزه را تنظیم کنند.

 

شاخصه های مدیران پژوهشکده ها

مدیران پژوهشکده ها از بین اساتید صاحب نظر در حوزه فقه نظام انتخاب می شود و باید شاخصه های زیر را دارا باشند:

  1. تسلط و احاطه علمی کافی به علوم فقه نظام؛
  2. مورد تایید حداقل نیمی از اعضاء هیئت امناء؛
  3. نگارش کتب و مقالات متعدد مرتبط با پژوهشکده مربوطه؛
  4. آشنایی با زبان های مرتبط (عربی، انگلیسی و... ).

 

شرایط پژوهشگران پژوهشگاه

پژوهشگران پژوهشگاه می بایست شرایط زیر را دارا باشند:

  1. علاقه مندی به حوزه پژوهشی فقه نظام؛
  2. پنج سال شرکت در درس خارج مرتبط با حوزه فقه نظام؛
  3. تاییدیه علمی چهار تن از اساتید مورد تایید پژوهشگاه فقه نظام؛
  4. اعلام موافقت شورای اداری و مدیر پژوهشکده مربوطه؛
  5. تخصص در نگاشتن و تدوین درس نامه ها و انجام طرح های پژوهشی مرتبط با حوزه فقه نظام.

پژوهشگاه فقه نظام از سه پژوهشکده و ده گروه علمی تشکیل شده است. پژوهشکده فرهنگ که شامل سه گروه فقه تربیت، فقه سبک زندگی و فقه رسانه و ارتباطات می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

الف: پژوهشکده فرهنگ

  1. گروه فقه نظام سبک زندگی؛
  2. گروه فقه نظام رسانه و ارتباطات؛
  3. گروه فقه نظام تربیت؛
  4. گروه فقه نظام هنر و ادبیات؛

ب.  پژوهشکده اقتصاد، حقوق و سیاست

  1. گروه فقه نظام اقتصاد؛
  2. گروه فقه نظام حقوق؛
  3. گروه فقه نظام سیاست؛

ج. پژوهشکده اصول، مبانی و دانشنامه

  1. گروه اصول و مبانی فقه نظام؛
  2. گروه منطق دلالت؛
  3. گروه دانشنامه نگاری؛

 

لازم به ذکر است که مجوز علمی پژوهشگاه از شورای اعطای مجوزها و امتیازهای علمی حوزه های علمیه اخذ شده است و مقدمات اخذ مجوز وزارت علوم نیز در حال طی شدن است.

 

ج. اهم فعالیت های صورت گرفته توسط پژوهشگاه تاکنون

  1. تهیه درسنامه: از جمله مهم ترین اهداف پژوهشگاه فقه نظام تهیه درسنامه برای طلاب و دانشجویان است. بدین منظور، گروه های علمی پژوهشگاه تهیه درسنامه برای سطوح مختلف علمی را در دستور کار خود قرار دادند که هم اکنون نیز ادامه دارد.
  2. برگزاری کرسی های علمی: به منظور آشنایی هر چه بیشتر طلاب و فضلای حوزه علمیه، پژوهشگاه از ابتدای تاسیس خود اقدام به برگزاری کرسی های علمی و ترویجی مورد تایید دبیرخانه حمایت از کرسی های آزاد اندیشی و نظریه پردازی شورای عالی انقلاب فرهنگی نموده است که تاکنون 20 جلسه آن برگزار شده است و بسیاری از آنها مورد توجه طلاب و همچنین رسانه ها قرار گرفته است.
  3. عقد تفاهم نامه های همکاری با نهاد های مختلف: از ابتدای فعالیت پژوهشگاه، نهادهای بسیاری برای همکاری با پژوهشگاه اعلام علاقمندی نموده اند که در برخی موارد به امضای تفاهم نامه انجامیده است که در ادامه به عناوین برخی از آن ها اشاره می شود.
  4. همکاری و برگزاری سلسله جلساتی با بانک پارسیان جهت طراحی بانک اسلامی
  5. پروژه شناسایی نظریه پردازان عرصه فقه حکومتی و نظام مند و تنقیح نظریات آنها با همکاری با موسسه علوم نوین اسلامی(معنا).
  6. شناسایی دستگاه های اجرایی مرتبط با فقه نظام در هر حوزه. برای نمونه در عرصه فقه فرهنگ، دستگاه های اجرایی مرتبط با فرهنگ شناسایی شده اند.
  7. طراحی و راه اندازی فصلنامه علمی تخصصی فقه نظام های اجتماعی که به انتشار مقالات علمی پژوهشی در حیطه فقه نظام مند می پرازد.
  8. برگزاری دوره های علمی با همکاری سایر نهادهای علمی همچون دوره علمی آشنایی با فقه حکومتی با همکاری موسسه علوم نوین اسلامی(معنا) در مشهد مقدس. همچنین دوره هایی با همکاری دانشگاه امام حسین و دانشگاه امام صادق برگزار شده است.
  9. نگارش کتاب فقه ارتباطات با تاکید بر پیام با همکاری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  10. مشارکت در برگزاری همایش تمدن نوین اسلامی با همکاری دانشگاه شاهد.
  11. همکاری با مراکزی نظیر مدرسه علمیه مشکات در راستای تربیت پژوهشگر در زمینه فقه نظام مند.
  12. ارتباط مستمر با شاگردان شهید صدر (ره) جهت استفاده از ظرفیت های آنان.
  13. تلاش جهت ترویج گفتمان فقه نظام در میان دانشگاهیان.
  14. توجه به بحث مدل سازی و ارائه الگوهای عملیاتی برای حوزه های و دستگاه های گوناگون. برای نمونه ارائه نظریه شهر اسلامی با پیوست فقهی نقشه جامع فقهی برای برخی کلان شهرها.
  15. تجهیز کتابخانه و تهیه منابع مورد نیاز جهت استفاده پژوهشگران.
  16. انتشار کتاب فقه پیشرفت با همکاری موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
  17. داشتن دبیر خانه مرکزی در جهت تعاملات گسترده.
  18. فعالیت در فضای مجازی وراه اندازی موسسات، سایت ها و سامانه های محتوایی واطلاع رسانی مورد نیاز.
  19. مطالعه، پژوهش و فعالیت های علمی، فرهنگی در راستای اعتلای عقیدتی، اخلاقی،علمی وفرهنگی طبقات نخبه و مخاطبین مندرج در اهداف.
  20. ایجاد و برگزاری رشته های تخصصی در مقاطع مختلف، طبق مقررات مربوط با مراجع ذی صلاح.
  21. طراحی درختواره های فقه نظام ساز.
  22. طراحی طرح های بنیادین عملیاتی در حوزه فقه نظام.

23.برگزاری نشست های نخبگانی متعدد.

  1. راه اندازی اولین دانش نامه الکترونیک فقهی به نام ویکی فقه.

 

 

 

لیست کرسی های ترویجی که تاکنون پژوهشگاه فقه نظام برگزار کرده است:

عنوان کرسی

ارائه دهنده

ناقدین

نظام بازار اسلامی بر اساس مبانی فقهی

حجت الاسلام محمد مادر شاهی

دکتر محمد حاج ابوالقاسم ودکتر محمد جواد توکلی

مفهوم شناسی فقه سیاسی و فقه حکومتی

دکتر سید سجاد ایزد دهی

دکتر سید کاظم سید باقری و حجت الاسلام سید یاسر سید صادقی

بررسی مهاجرت نخبگان از منظر فقه سیاسی

حجت الاسلام مجید رجبی

دکتر احمد رهدار و دکترعلی رضائیان

تعامل عالمان دینی با نظام اسلامی

دکتر عبدالوهاب فراتی

دکتر غلامرضا بهروز لک وحجت الاسلام علی صالحی منش

بررسی فقهی روش عدم مغایرت در تصویب قوانین کشور

حجت الاسلام محمد مادر شاهی

دکتر سید مهدی موسوی

فقه نظامات اجتماعی مستلزم صورت بندی(با تاکید بر نظام سیاسی)

دکتر قاسم شبان نیا

دکتر سید سجاد ایزد دهی و حجت الاسلام سید یاسر صادقی

تحلیل معنا شناختی پیشرفت اسلامی

دکتر امین رضا عابدی

دکتر محمد جواد توکلی و حجت الاسلام ابوالفضل نظری

نقش استفاده از راهبرد های جدیدِ کشف معنا در ارتقاء سواد رسانه ای

دکتر محمد باقر برقعی

دکتر علیرضا قائمی نیا ودکتر علی صفری

ماهیت و حکم شرکت در انتخابات از نظر فقه سیاسی اسلام

دکتر محسن ملک افضلی

دکتر سید سجاد ایزد دهی ودکتر یاسر شهامت

حریم خصوصی شهروندان در نظام اسلامی از منظر فقه جعفری

دکتر مهدی درگاهی

دکتر محمد حسین طالبی وحجت الاسلام ابوالفضل نظری

نقش برنامه ریزی زبان در وحدت اسلامی

دکتر برقعی

دکتر حمید اسحاقی

کاربرد روش داده بنیاد در استخراج نظریه از متون دینی

دکتر بهروزی لک

حجت الاسلام محمد متقیان

ظرفیت های فقه نظام برای ارائه سبک زندگی

حجت الاسلام عباسعلی سبزواری

حجت الاسلام دکتر حاجی ابوالقاسم

ربای معاملی در  معدودات مثلی

حجت الاسلام مادر شاهی

دکتر نظری شاهرودی

عنوان کرسی

ارائه دهنده

ناقدین

تبیین فقه نظام از طریق نقد یکسان انگاری فقه کلان وفقه نظام

حجت الاسلام حسن شجاعی علی آبادی

سید یاسر صادقی

ادراکات اعتباری و فقه نظام

دکترامین رضا عابدی نژاد

دکتر عباسعلی امیری

بازخوانی ناگزیر فقه نظام به فقه در دین و ولایت فقه در احکام به ولایت فقه در دین

دکتر احمد آکوچیان

حجت الاسلام سید یاسر صادقی

استلزامات نصب الهی حاکم در فقه سیاسی  شیعه

حجت الاسلام مجید رجبی

دکتر قاسم شبان نیا و حجت الاسلام یاسر شهامت

بررسی بیت کوین و پول های مجازی از منظر فقه اقتصاد

حجت الاسلام محمد مهدی چگینی

حجت الاسلام محمد مادر شاهی

الزام حکومتی در مساله حجاب

حجت الاسلام علی صالحی منش

دکتر حسین بستان

حجت الاسلام سعید جوادی

 

 

 

فهرست تفاهم نامه های همکاری منعقد شده سازمان ها و نهاد ها با پژوهشگاه فقه نظام

  1. پایگاه اطلاع سانی فقه حکومتی وسائل
  2. دانشگاه جامع امام حسین(ع)
  3. دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام
  4. بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی
  5. موسسه موضوع شناسی احکام فقهی
  6. گروه فرهنگی امین

 

د. ماموریت های کلان پژوهشگاه

1 . زمینه سازی برای گسترش و تعمیق علوم اسلامی؛

  1. پاسخگویی به نیازهای اساسی جامعه و نظام اسلامی در حوزه علوم اسلامی بویژه فقه نظام؛
  2. تقویت و تثبیت مرجعیت علمی حوزه‌های علمیه در تولید و عرضه دانش‌های اسلامی؛
  3. کارآمدسازی دانش‌های اسلامی در مواجهه فعال با نیازها، چالش‌ها و پرسش‌های نوپدید؛
  4. زمینه سازی برای تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه علوم اسلامی بویژه فقه نظام؛

6.تبدیل گروه های علمی موجود در پژوهشگاه به عنوان پروهشکده های مستقل با گروه های مرتبط؛

7.تبدیل شدن به کانون برگزاری نشست های نظریه پردازی در حوزه فقه نظام؛

8.تبدیل شدن مبانی فقه نظام در شاخه های مختلف به عنوان دروس علمی حوزه و دانشگاه؛

9.تبدیل شدن به کانون فقه نظام در فضای مجازی با هدف ترویج گفتمان فقه نظام ونیز فراهم  شدن آموزش های غیر حضوری در حوزه فقه نظام؛

  1. گسترش گروه های پژوهشی به بیش از 30 گروه فعال؛
  2. تبدیل شدن به کانون تفکر ملی و جهانی در حوزهء علوم فقهی و فقه نظام؛
  3. ایجاد ظرفیت ملی برای جذب و تعالی نخبگان فقه در سطح دانشگاهها، حوزه علمیه و الگوسازی فقه نظام در عرصه های مختلف؛
  4. تبیین، تولید و گسترش علوم اسلامی بویژه فقه نظام به منظور تحقق عینی آن که در قالب اهداف عینی زیر تعقیب می شود:

الف) گفتمان سازی و ایجاد درک عمومی از فقه نظام و ضرورت و جایگاه آن؛

ب) ایجاد نهضت تولید علم در حوزه فقه نظام؛

ج) مشارکت در تولید فقه نظام؛

د) ارائه طرح های عملیاتی برخاسته از فقه نظام در شؤون مختلف نظام؛

ه) تولید محتوای آموزشی فقه نظام متناسب با سطوح مختلف.